کودکان و دنیای تصاویر

در میان محرکهای گوناگونی که پیرامون کودک وجود دارد تصویر به عنوان محرکی بصری، تاثیرگذاری عمیق و گسترده‌ای بر ذهن کودک دارد تا آنجا که یکی از ابزار مهم شناخت کودک از محیط خود به شمار می آید.

کودک از روزهای نخستین زندگی خود، نسبت به تصاویر واکنش نشان می دهد اما واکنشی که هنوز به مرحله شناخت نرسیده است.

تصویر به عنوان یک محرک بصری روی عضو حسی گیرنده که شبکیه ی چشم است اثر می گذارد و این اثر از طریق عصب بینایی به مغز منتقل میشود اما از آنجا که هنوز در مغز کودک تجربه ای شکل نگرفته تا به کمک آن، این اثر را تعبیر و تفسیر کند و آن را بشناسد، شناخت محرک حاصل نمی شود.

اما همین ارتباط با جهان خارج از طریق حواس کم کم به کودک کمک می کند تا به تجربیات ذهنی و در نتیجه به شناخت محرک ها دست یابد.

بر اساس پژوهش‌های تجربی که ژان پیاژه در مورد کودکان انجام داده است، توانایی تجسم یعنی داشتن تصویر ذهنی از اشیا در غیاب آنها، در حدود دو سالگی در کودکان شکل می گیرد.در این مرحله از رشد، تصویر،معرف اشیا است و آن‌ها را به یاد می‌آورد.

ارتباط تصاویر با اشیا، رابطه ای متقابل است به این معنا که کودک با مشاهده هر تصویر، شیئی مربوط به آن را می شناسد و با شناخت هر شیئی، تصویر مربوط به آن را شناسایی می کند.

به این ترتیب ارتباط متقابل اشیاء در ذهن کودک، بخش مهمی از فرآیند یادگیری او را شکل می‌دهد.

بنابراین هر اندازه محیط زندگی کودکان غنیتر باشد یعنی اشیاء و تصاویر مناسب برای ارتباط کودکان با آنها بیشتر باشد، یادگیری و شناخت کودکان نیز پربار تر خواهد بود.

تصاویر مربوط به کودکان را می‌توان از نظر محتوا و پدیدآورندگان آن به دو گروه تقسیم کرد:

_تصاویری که کودکان می کشند _تصاویری که برای کودکان می کشند

تصاویری که کودکان می کشند: در واقع نقاشی های آنان است .نقاشی برای کودکان نه به عنوان یک کار هنری بلکه به عنوان یک نیاز روانی فعالیت‌های طبیعی به منظور بیان خود و برقراری ارتباط با محیط انجام می گیرد.

نقاشی کودکان از دیدگاه پیاژه- روانشناسی معاصر -شکلی از کارکرد نشانه ای یا نمادی است که بعد از سن دو سالگی یعنی پس از آنکه توانایی تجسم اشیاء در غیاب آنها در ذهن کودک شکل گرفت شروع می شود.

پیاژه رشد ذهنی کودک را به چهار مرحله تقسیم می کند:

– مرحله اول ،مرحله حسی- حرکتی است که از تولد تا دو سالگی ادامه دارد.

در این مرحله شناخت کودک بر اساس بازتاب های طبیعی و فعالیت های حواس است و هنوز قادر به درک مفاهیم نیست.

– مرحله دوم، مرحله پیش عملکردی است که از ۲ تا ۷ سالگی ادامه دارد.
در این مرحله ،توانایی تجسم در کودک شکل گرفته و او می‌تواند با فراگیری زبان ،جهان را از طریق تصاویر ذهنی و نمادها بشناسد.

در این سنین مشاهده و تجربه مستقیم برای رشد ذهنی کودک از اهمیت فراوانی برخوردار است تصویرگری به معنای واقعی آن در این مرحله از رشد آغاز می‌شود و این سالها، اوج خلاقیت تصویری کودکان است.

– مرحله سوم ،مرحله عملکردهای عینی است که از ۷ تا ۱۱ سالگی ادامه دارد.

در این مرحله کودک می تواند به صورت ذهنی بسیاری از مفاهیم را بر اساس مشاهده و تجربه عملی درک کند.

این مرحله با شروع مدرسه و آموزش رسمی همراه است- مرحله چهارم، مرحله عملکردهای صوری است که مقارن با دوره نوجوانی است و تا ۱۶ سالگی ادامه دارد .

در این مرحله، نوجوانان می تواند مفاهیم مجرد را بشناسد و تفکر انتزاعی داشته باشد که مشخص ای تفکر انسانی و بالاترین مرحله آن است.

از نظر پیاژه علت پرداختن کودکان به نقاشی در دومین مرحله از رشد خود این است که کودک ناگزیر است خود را با دنیای بزرگسالان که آن را به درستی نمی شناسد و درک نمی کند، سازگار کند.

برای این کار به فعالیت هایی می پردازد که هدف آن نه پذیرش واقعیت، بلکه تغییر آن است تا آن را با نیازهای خود همسان سازد.

این کار به کمک تخیل انجام می‌گیرد و نقاشی یکی از این فعالیت هاست. بازی های نمادی یا تخیلی نیز که در این سنین رواج دارد، فعالیت‌های دیگری است که برای این سازگاری اجرا می شود.

لوکه -روانشناس – ضمن مطالعات فراوانی که در مورد نقاشی کودکان از دیدگاه روانشناسی انجام داده است، مراحلی را برای نقاشی کودکان مشخص میکند که امروز هم معتبر است و پیاژه نیز آن را مورد تایید قرار داده است.

لوکه دو مرحله مهم را جدا از زیر مرحله ها- برای نقاشی کودکان مشخص می کند.

_ مرحله واقع گرایی ذهنی که حدوداً از ۲ تا ۸ سالگی ادامه دارد و تقریبا با مرحله دوم رشد ذهنی کودک از نظر پیاژه یعنی ۲ تا ۷ سالگی مطابقت دارد.

در این مرحله ،کودک ،اشیا و پدیده ها را نه آن گونه که هست بلکه آنطور که خودش می‌خواهد و می‌شناسد ،تصویر می‌کند.

مرحله دوم ،واقع گرایی بینایی است که حدوداً از ۸ سالگی آغاز و تا بزرگسالی ادامه دارد .
در این مرحله کودک ،ا شیاء را آنگونه که هست و می‌بیند، یعنی واقعیت را تصویر می‌کند.
در این مرحله ،نقاشی کودکان با بزرگسالان جز از نظر مهارت های ترسیمی، تفاوت چندانی ندارد.

در مرحله اول، نقاشی کودکان و یا به عبارت بهتر، رشد ترسیمی آنان چهار مرحله زیر را شامل می شود:

– نقطه گذاری: حدوداً تا پیش از دو سالگی

– خط خطی کردن: حدوداً از ۲ تا ۳ سالگی

طرح ریزی: حدوداً از سه تا چهار سالگی

تصویرگری :حدوداً از چهار سال به بالا که تا سنین بزرگسالی ادامه دارد با افزایش سن کودک از مرحله واقع گرایی ذهنی ببرد از توجه کودکان به نقاشی کاسته می شود.

در این مورد، دلایل زیادی وجود دارد. یکی اینکه از ۷ سالگی به بعد قلمرو های دیگری از نظر شناختی بر روی کودک گشوده می شود و با رفتن به مدرسه و آموختن خواندن و نوشتن ،مهارت های دیگری در ایجاد می شود و برای بیان خود و ارتباط با دیگران، به جای زبان تصویری از زبان کلامی استفاده می کند.

دلیل دوم اینکه نحوه ارائه موضوعات نقاشی به دانش آموزان در مدارس و چگونگی ارزشیابی و نمره گذاری آن ها به گونه ای است که شوق و انگیزه فعالیت های خلاق را در زمینه تسهیل گری در آنان سرکوب می سازد و از این رو کمتر به تصویر گری می‌پردازند.

تصاویری که کودکان می کشند ،بیشتر مربوط به محیط زندگی آنهاست.

بیشترین موضوعات نقاشی کودکان در ارتباط با محیط طبیعی است مانند

درختان، حیوانات، آسمان، خورشید، کوه، گل و… و یا مربوط به محیط اجتماعی است مانند خانه ،ماشین ساختمان‌ها و… انسان، اولین و فراوان ترین موضوعی است که کودکان در نقاشی های خود نشان میدهند.

تصاویری که برای کودکان می کشند:

کودکان به طور طبیعی به تصویر علاقه دارند و از این رو کتاب های تصویری به ویژه اگر دارای تصاویر جالب و مناسب باشند، توجه آنها را برمی انگیزند، علاقه به تصاویر، به ویژه تصاویر رنگی ،از همان ماههای اول زندگی در کودکان مشاهده می شود و انگیزه مناسبی برای علاقه مندی آنان به کتاب و کتابخوانی است.

تصاویری که برای کودکان می کشند تاثیرات عمیقی بر ذهن و روان کودکان بر جای می گذارند.
این تاثیرات برحسب شکل و محتوای تصاویر می تواند مثبت یا منفی باشد.

بسیاری از تصاویر کتاب های کودکان دارای تاثیرات زیانبار هستند و حالاتی مانند ترس، اضطراب، خشونت و اندوه را در کودکان بر می انگیزند.

بررسی تصاویر کتاب های کودکان و ارز یابی آنها با توجه به نقش و اهمیت تصویر در زندگی کودکان، امری ضروری است که باید از دیدگاه های مختلف انجام گیرد.

در اینجا ذکر این نکته ضروری است که نه تنها تصویرگران کتاب های کودکان بلکه همه کسانی که با کودکان سر و کار دارند به ویژه افرادی که در زمینه های علمی و هنری برای کودکان به تولید می پردازند ،
باید علاوه بر تخصص در رشته ی خود با نیازها ،خواستها و ویژگی های رشد کودکان آشنایی کافی داشته باشند تا بتوانند آثاری به وجود آورد که برای رشد و سلامت کودکان مفید و موثر باشد.

از دیدگاه کودکان تصاویری مناسب هستند که ویژگی های زیر را داشته باشند:

-شاد و زنده باشند.

– ترسناک نباشند .

-رنگی باشند.
– برای کودکان آشنا باشند.

– زیبا باشند.

از دیدگاه روانشناسی تصاویری مناسب هستند که دارای ویژگی های زیر باشند:

-شاد و زنده باشند.
– خشونت را القا نکنند.

– موجب ترس و اضطراب کودکان نشوند.

– با سن و توانایی کودکان مناسبت داشته باشند‌

– حس زیبایی شناسی را در کودکان برانگیزند.

– ابتکاری باشند و خلاقیت کودکان را برانگیزند.

– با توجه به اهمیت رنگ برای کودکان، رنگی باشند.

همانطور که مشاهده می‌شود برخی از اظهار نظرهای کودکان در مورد تصاویر با دیدگاه روانشناسی هماهنگ است.

از این رو جا دارد نظرخواهی از کودکان به عنوان یک معیار و ضابطه در مورد ارزیابی تصاویر ،مورد استفاده قرار گیرد.

تصاویری که از رسانه‌ها ،به ویژه تلویزیون و سینما پخش میشود به علت جذابیت این رسانه ها و وقت زیادی که معمولا کودکان برای تماشای برنامه‌های آنها صرف می‌کنند، از اهمیت بیشتری برخوردار است.

بنابراین باید در پخش تصاویر از این رسانه ها دقت بیشتری به عمل آید که متاسفانه اغلب، انجام نمی گیرد.

به طور کلی نقش تصویر را در زندگی کودکان می‌توان در زمینه‌های زیر مورد توجه قرار داد:

– نقش آموزشی تصویر: تصویر می تواند در خدمت آموزش کودکان قرار گیرد، به ویژه در سال های پیش از دبستان که کودکان هنوز خواندن نمی دانند.

از این رو تصحیح خوانی و قصه گویی از روی کتاب های تصویری از فعالیتهای آموزشی مهم در مراکز پیش دبستانی است.

در سایر مقاطع سنی و تحصیلی نیز نقش آموزشی تصویر، مشخص است به ویژه در مورد موضوعاتی که امکان مشاهده مستقیم آنها وجود ندارد.

اصولاً در یادگیری و یادسپاری، محرک های بصری از محرک های سمعی موثرترند یعنی دیدن بیشتر از شنیدن سبب یادگیری و بخاطر سپردن می‌شود.

نقش پرورشی تصویر: تصاویر علاوه بر آن که در آموزش کودک به کار می‌رود و در پرورش او نیز نقش مهمی دارند.

خصوصیاتی مانند دقت، مشاهده ،درک بصری ،حافظه، کنجکاوی، حس زیبایی شناسی و به ویژه خلاقیت را که ارزشمندترین توانایی انسان است، می‌توان به کمک تصاویر، پرورش داد.

البته تصاویری که برای پرورش هر یک از این خصوصیات، مناسب و موثر باشند.

– نقش شناختی تصویر: تصاویر بهترین وسیله شناخته جنبه های عاطفی

– روانی کودکان است.

کودکان تز طریق نقاشی- یعنی تصاویری که خود می کشند- خواستها و نیازهای خود را بیان می کنند و از طریق تصاویری که برای آنان می کشند ،نه تنها ویژگیهای عاطفی – روانی خود را نشان می دهند بلکه از این تصاویر می‌توان برای سنجش خصوصیات ذهنی کودکان نیز استفاده نمود .

بسیاری از آزمون‌هایی چه برای سنجش حافظه هوش شخصیت توانایی بصری- حرکتی و مورد استفاده قرار می‌گیرند تصویری هستند.

نقش درمانی تصویر تصاویر همانگونه که به شناخت کودکان کمک می کنند، در درمان مشکلات آنان نیز به کار می آیند به ویژه در مورد کودکانی که به علت اختلالات عاطفی و گفتاری نمی‌توانند از طریق کلامی ارتباط برقرار سازند.

به همین علت ،تصویر درمانی یکی از شیوه های روان درمانی و مشاوره با کودکان است .

از طرف دیگر، نقاشی و تصویر خوانی فعالیتهایی هستند که بنا بر ماهیت بیانی خود ،سبب تخلیه ی روانی -هیجانی می شوند و در نتیجه به آرامش و سلامت روانی کودکان کمک موثری می‌کنند.

نقش ارتباطی تصویر: ارتباط یکی از عوامل موثر در رشد انسانهاست.
کودکان پیش از آنکه به سخن گفتن بپردازند، نسبت به تصاویر واکنش نشان می دهند.

به بیان دیگر، کودکان ابتدا از طریق تصویر با جهان ارتباط برقرار می‌کند و پیش از آنکه خواندن و نوشتن بیاموزد خواستها و نیازهای خود را از طریق تصویری بیان می کند .

همانگونه که اولین خط بشر، خط تصویری بود- خط هیروگلیف- اولین خط کودک نیز ،بیان تصویری است.

با توجه به نقش و اهمیت تصویر برای کودکان ،چه تصاویری که خود می کشند و چه تصاویری که برای آنان می کشند، دو اقدام اساسی ضرورت دارد:

– فراهم کردن امکانات مناسب برای پرداختن کودکان به نقاشی و تصویرگری در خانه و مدرسه و کاربرد روش های مناسب در زمینه نقاشی و هنر کودکان به ویژه در مدارس با توجه به اشکالات موجود در این زمینه.

– بررسی و ارزشیابی تصاویر کتابهای کودکان و تصاویری که به صورت های مختلف از طریق رسانه‌های دیگر به کودکان عرضه می‌شود و تلاش در راه بهبود کیفیت تصاویر ارائه شده با توجه به اصول روانشناسی و تعلیم و تربیت.

در این زمینه هنوز ما با مشکلات فراوانی روبه‌رو هستیم که امید است با یاری علاقه‌مندان به کودک، کاهش یابد.

 

امتیازدهی
PDFPrint

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *